Stolpersteine

In onze dramatische tijd van oorlog, fanatisme, verrechtsing en extremisme wordt grondige kennis van de geschiedenis steeds belangrijker. De discussie over de Vlaamse canon en waardevolle Canvas documentaire reeksen als 'de Kinderen van de collaboratie' en 'de Kinderen van het verzet' tonen aan hoe onze maatschappij ook vandaag nog steeds doorweven is van het oorlogsverleden. Te midden daarvan wordt de discussie over geschiedenisonderwijs en herinneringseducatie actueler dan ooit. De plaatsing van kleine gedenkstenen ter nagedachtenis van Joodse slachtoffers van het nazisme en sedert kort ook van weerstanders, op de straten en pleinen van onze steden, vormen daar evenzovele symbolische merktekens voor.

Symbolen voor herinneringseducatie in het straatbeeld

Ik vraag me soms af of het verleden zich herhaalt. Dat klopt niet natuurlijk, maar gelijkenissen met het verleden in de actualiteit zijn er wel degelijk, en ze zijn talrijk. De mechanismen achter demagogische machthebbers functioneren nog steeds op basis van autoritaire systemen en structuren die verbazende gelijkenissen vertonen doorheen de tijd. Parallel daarmee neemt kennis over wetenschappelijke bronnenkritiek en geschiedenis af op een verontrustende manier, bij jongeren maar ook bij alle lagen van de bevolking. Complottheorieën, de haatspraak op sociale media en de algoritmen van het wereldwijde web domineren op uiterst zorgwekkende wijze de publieke opinie.

Het valt op hoe het verzet tegen het fascisme niet aanwezig is in het collectieve geheugen van de Vlaamse burger

Veel mensen zijn opnieuw op de vlucht voor oorlog en terreur. Wereldwijd komen opnieuw autoritaire regimes aan de macht die de mensenrechten met de voeten treden en de democratische rechtsstaat ondermijnen. Sommigen vragen zich dan ook af of we niets hebben geleerd uit de geschiedenis.

Het verleden is complex en de geschiedenis biedt geen kant-en-klare oplossingen voor het nu, maar een grondige studie van geschiedenis en een genuanceerde kijk op historische feiten leveren zeer relevante vragen op over de wereld van vandaag en de toekomst die we willen nastreven.

CANON

Daarom is de vernietigende open brief die drie Vlaamse historici (Jo Tollebeek (KUL), Marc Boone (UGent) en Karel Van Nieuwenhuyse (KUL)) recent schreven over de door N-VA georkestreerde pogingen om vanuit de Vlaamse regering een Vlaamse canon — een lijst van ankerpunten in de Vlaamse geschiedenis als leidraad voor het onderwijs, maar ook als verplicht onderdeel voor een inburgeringstest voor nieuwkomers — te laten maken, zeer belangrijk. Ze kregen de steun van vele vooraanstaande historici van alle Vlaamse universiteiten. De reactie vanuit de rechtse politiek was er echter even snel. Geschiedenis dreigt het voorwerp van politieke recuperatie te worden. Des te meer is de nuance van geschiedenisonderwijs en herinneringseducatie van groot belang.

Des te meer is de nuance van geschiedenisonderwijs en herinneringseducatie van groot belang

Begrijpen hoe mensen daders kunnen worden of hoe bevolkingsgroepen tegen mekaar opgezet kunnen worden maakt herinneringseducatie bijzonder relevant. Via historische analyse kritisch leren reflecteren over actuele tendensen en maatschappelijke structuren en over hoe maatschappelijke systemen invloed uitoefenen, of hoe crisissen ontstaan, vormt de basis voor nuancering. Het ontneemt meteen de voedingsbodem aan fanatisme omdat uiteenlopende stemmen en perspectieven aan bod komen en het belang van deelname aan de democratische samenleving wordt verduidelijkt en gestimuleerd. Onverschilligheid en de zwijgende meerderheid vormden, méér nog dan actieve collaboratie, de verklaring voor het succes van het nazisme tijdens de Tweede Wereldoorlog – en van alle totalitaire systemen.

HERINNERING 

In een tijd van polarisering en extremisme is herinnering van cruciaal belang. Het valt op hoe het verzet tegen het fascisme niet aanwezig is in het collectieve geheugen van de Vlaamse burger. Decennialang moesten verzetsmensen en hun getraumatiseerde families omgaan met een gebrek aan aandacht, terwijl collaboratie en repressie overmatig veel aandacht kregen. Hoewel oud-verzetslieden zich in de jaren vijftig en zestig probeerden te verenigen, en probeerden te wegen op het publieke debat, verdween het verzet geleidelijk aan tussen de plooien van de geschiedenis.  

Verzetsmensen ijverden voor erkenning en strenge bestraffing van collaboratie, maar de politieke steun voor amnestie vanuit rechtse en nationalistische hoek domineerde gaandeweg sterk. Hoe meer de jaren verstreken hoe moeilijker het werd voor verzetsmensen om hun stem te laten horen. De herinnering aan wat ze deden vervaagde. Er ontstonden ook allerlei verhalen die het imago van het verzet besmeurden. In de jaren zeventig van vorige eeuw hing rond het verzet een waas van avonturisme, zelfs van banditisme en criminaliteit. Vele verzetsmensen raakten verbitterd door de scheefgetrokken herinnering aan hun daden. Hun families moesten niet alleen hun traumatische ervaringen verwerken maar konden ook decennialang hun verhaal nergens kwijt. 

STRUIKELSTENEN

Het project van de Stolpersteine, struikelstenen, van de Duitse kunstenaar Gunter Demnig (°1947, Berlijn) staat in schril contrast daarmee. De Duitse kunstenaar werkt sedert 1985 in zijn atelier in Keulen aan diverse kunstprojecten. Zijn bekendste project is dat van de Stolpersteine, herinneringsstenen aan slachtoffers van het fascisme. Hij startte ermee in 1993.

De struikelstenen zijn betonnen straatstenen, op de kop van tien op tien centimeter voorzien van een messing plaat, waarin de naam, geboortedatum, deportatiedatum en plaats en datum van overlijden van de persoon zijn gestanst (in de plaat geslagen). Die worden aangebracht in het trottoir voor de laatst gekende woonplaats van het oorlogsslachtoffer. Ze herinneren aan Joodse slachtoffers, aan Sinti en Roma, aan politieke gevangenen en weerstanders, dienstweigeraars, homoseksuelen, getuigen van Jehova en gehandicapten die door de nazi’s werden vermoord.

Struikelstenen herinneren aan Joodse slachtoffers, aan Sinti en Roma, aan politieke gevangenen en weerstanders, dienstweigeraars, homoseksuelen, getuigen van Jehova en gehandicapten die door de nazi’s werden vermoord

Demnig begon semi-illegaal met de plaatsing in Berlijn in 1996 en 1997. Intussen worden ze in heel Europa geplaatst. Eind 2022 lagen er circa 96 000 in heel Europa. De eerste steen in een stad of gemeente plaatst Demnig altijd zelf. Daarna kunnen nabestaanden of lokale organisaties initiatieven nemen.

Over de betekenis van zijn idee zegt hij dat het niet de bedoeling is dat je erover valt, maar dat je erover struikelt met hoofd en hart. Gunter Demnig citeert de Talmoed als inspiratiebron voor zijn idee. De Talmoed zegt dat een persoon slechts vergeten wordt wanneer zijn of haar naam vergeten is.

OOK IN GENT

Vooral door toedoen van de Nationale Confederatie Politieke Gevangenen en Rechthebbenden – gewest Gent-Eeklo (NCPGR) worden sinds 2019 ook in Gent Stolpersteine geplaatst. De eerste waren de drie stenen voor de familieleden Bloch, op de hoek van de Veldstraat en de Hoornstraat. Door toedoen van gemeenteraadslid Anne Schiettekatte (Vooruit) werd het reglement uitgebreid zodat het ook toegepast kan worden voor weerstanders. Intussen werden er een twintigtal stenen geplaatst door de NCPGR en maakten ze een brochure over het leven van verzetsmensen waarvoor Stolpersteine werden geplaatst. Deze brochure werd naar alle Gentse secundaire scholen gestuurd, maar er kwam bijzonder weinig reactie hierop vanuit de onderwijskringen.

Over de betekenis van zijn idee zegt hij dat het niet de bedoeling is dat je erover valt, maar dat je erover struikelt met hoofd en hart 

In de Meersstraat liggen zeven stenen, ter nagedachtenis aan de personeelsleden van het daar toentertijd gevestigde bedrijf Optique et Instruments de Précision, die actief waren in het verzet en op hun werkplaats werden gearresteerd door de Geheime Feldpolizei: Victor De Paepe, Camille Haegeman, Gustave Labens, Roger Lammertyn, Julius Matthys en Maurice Wanzele. Ook in de Paul Fredericqstraat (voor Robert Mussche), op de Groot Brittanniëlaan (voor Jozef Speeckaert), aan de Fortlaan (voor Jean Ingels), in de Montereystraat (voor Maurice Vandeputte), in de Hendrik van Waelputstraat (voor Leopold Boone), de Kortrijksepoortstraat (voor Charles Colyn), aan de Kortrijksesteenweg (voor Michel Cloquet), op Mariakerke (voor André De Bruyne, Henri Story en Gérard Willemot) en in de dorpskernen van Drongen (voor Carlos en Charles Gobau) en Zwijnaarde (Frans en Lucien Van Speybroeck ) werden struikelstenen aangebracht. Al deze verzetslieden kwamen om in concentratiekampen.

De laatste stenen die in 2022 werden aangebracht in Gent waren er op initiatief van Ann De Roo en echtgenoot Werner Murez voor Gaston de Roo, syndicalist en gewapend weerstander, op de Zwijnaardsesteenweg nabij De Pintelaan. En voor Gabriël Porton, gewapend weerstander en lid van het Onafhankelijkheidsfront aan de Muinkkaai, op initiatief van de auteur van dit artikel en zijn zuster Anne, ter nagedachtenis aan hun grootoom.

Jan Schiettekatte

Jan Schietekatte is directeur Educatieve Diensten van Stad Gent. De Educatieve Diensten hebben een ondersteunende rol ten aanzien van alle onderwijsnetten en in het bijzonder van het Stedelijk Onderwijs Gent, ze onderschrijven de strategische doelstellingen van het Departement Onderwijs, Opvoeding en Jeugd rond kennis, innovatie en creativiteit.

Wil je de papieren versie van De Geus thuis ontvangen? klik hier voor meer informatie.