Pleidooi voor een grenzeloze wereld

Interview met Albina Fetahaj

Wie ben je, Albina? Wat is je achtergrond?

Ik ben van Kosovaarse afkomst, maar ik ben in België geboren en groeide hier ook op. Die achtergrond heeft mij sterk gevormd. Na wat zoeken tussen academische opleidingen koos ik voor de master in Conflict and Development Studies van de faculteit Politieke en Sociale Wetenschappen aan de Universiteit van Gent, die ik momenteel aanvul met een tweede masteropleiding in Gender en Diversiteit. Conflict and Development Studies was een heel aangename en zinvolle studierichting: we leerden onderzoeken, onze probleemstelling uitdiepen en nadenken over de moeilijke vragen die samenleven en communiceren oproepen. De klemtoon ligt er op dekolonisering, wat een fundamenteel probleem is voor de wereld van vandaag. De concurrentie om de beste punten te halen was er nagenoeg afwezig. Het was vooral de bedoeling om de wereld te begrijpen. Ieder vanuit zijn eigen achtergrond en interesses. Ik maakte mijn masterproef over het begrip grens.

Waarom die klemtoon op het grensbegrip in jouw zoektocht?

Grenzen zijn een relatief recent fenomeen in de geschiedenis. Natiestaten zijn een paar eeuwen geleden ontstaan, maar zijn vandaag niet meer weg te denken. Vooral na de grote dekolonisatiegolf van vorige eeuw zijn afgegrensde mogendheden wereldwijd het standaardmodel. Rondzwerven op een continent of zelfs wereldwijd, werd daardoor minder en minder mogelijk: alle mensen moesten een domicilie hebben en dit moest in relatie staan tot de (natie)staat waartoe men als individu behoort. Die staat heeft grenzen, waardoor de onderdanen of burgers van een land ook bepaald werden door die grenzen. Wie niet tot dat land behoort, wordt dan automatisch bepaald door een andere mogendheid. De grens tussen staten bepaalt historisch steeds verder of je wel of niet vrij kan bewegen tussen en in die staten.

De grens tussen staten bepaalt historisch steeds verder of je wel of niet vrij kan bewegen tussen en in die staten

Met de dekolonisering werden grenzen steeds scherper en zo ook problematischer voor mensen: tot welke staat behoort een individu nu, wanneer het geboren is in een (voormalig) koloniaal gebied? Tot die van de koloniale heerser (zoals dat in Groot-Brittannië lang gebleven is) of die van het voormalige koloniale gebied dat onafhankelijk werd of wil worden? Vrij verkeer van kapitaal en goederen tussen staten werd de voorbije decennia toenemend vastgelegd in verdragen (voor handel, in de eerste plaats). Kapitaal beweegt zich haast grenzeloos. Maar voor mensen is die geschiedenis anders verlopen: daar zijn grenzen mee bepalend voor wie je bent en hoe je je in de wereld kan verplaatsen of niet.

ONGELIJKE MACHTSRELATIES

Welke rol spelen grenzen nog na de dekolonisatie?

Door de dekolonisatie werd een grens voor de staten uit het Globale Noorden, die schrik hadden hun macht in de wereld te verliezen, de technologie bij uitstek om verdeling tussen mensen te versterken. Goedkope arbeid – en de daarmee gepaard gaande structurele ongelijkheid tussen mensen (naargelang hun afkomst) – wordt gegarandeerd door grenzenpolitiek. Grenzen creëren ongelijke machtsrelaties: burger versus niet-burger. Wie van buiten de machtige welvarende staten komt, kan vaak wel een arbeidsvergunning krijgen, maar geen politieke of burgerrechten. Ook geen genot van bepaalde rechten en voordelen die de ontvangende staat wél garandeert voor wie binnen de eigen grenzen geboren is (of een paspoort kon verwerven). Zij blijven altijd tweederangsburgers.

Wie van buiten de machtige welvarende staten komt, kan vaak wel een arbeidsvergunning krijgen, maar geen politieke of burgerrechten

De Amerikaanse ideologische beweging Make America Great Again (MAGA) werkt het denken rond grensgebruik verder uit en zet het om in politieke actie. Mensen die het land binnenkomen zonder geldige papieren, worden gekwalificeerd als illegale migranten en worden letterlijk zonder juridisch proces en zonder erkenning van hun mensenrechten gedeporteerd naar een land dat door het uitwijzend regime wordt bepaald. In die zin is de grens elastisch. Soms transformeert een grens van een westers land zich naar een ander continent. Denk aan de deals die het Verenigd Koninkrijk met Rwanda wilde sluiten of de contracten die de Verenigde Staten sluit met Nicaragua. Het uitwijzend land sluit een financieel akkoord met een ander regime en deporteert dan degenen die van buiten de eigen grenzen kwamen, als gevangenen zonder rechten.

KAPITAAL

Grenzen beperken, maar bepalen zo ook de vrijheid van mensen?

Dat is zeker het geval. Ook dat zie je de voorbije tijd verscherpen. De grote landen en politieke verbanden van vandaag hebben het reizen van kapitaal in toenemende mate vergemakkelijkt. Daarbij hebben enkele munten natuurlijk een voorkeur: in de eerste plaats de dollar en in mindere mate de euro of het Britse pond. Onder het neoliberalisme werd kapitaal vrij om te reizen, zogezegd om economische groei en ontwikkeling te stimuleren. Je ziet daartegenover echter een toenemende versterking van grenzen om menselijke mobiliteit en vooral arbeid vanuit het Globale Zuiden te reguleren. Vanuit het Globale Noorden, maar ook het postcommunistische Rusland of China, investeren superrijken of oligarchen hun kapitaal buiten de eigen grenzen, vooral in oud-koloniale economisch onderworpen gebieden. Zo installeren ze een orde die ongelijkheid vergroot en tegelijk de arbeidsgroepen onder controle houdt. Ze gebruiken er arbeid tegen zeer voordelige voorwaarden: goedkoop en nagenoeg buiten alle sociale afspraken die in de noordelijke landen wel gelden. Het zijn grenzen die deze kunstmatige loonverschillen creëren. Grenzen maken landen goedkoop.

Grenzen maken landen goedkoop

Tegelijk zien we in de rijkere noordelijke landen een deelpopulatie ontstaan van deels arbeidsmigranten en deels lokale laaggeschoolden en kansarmen die door dezelfde neoliberale politiek worden onderdrukt. Migrantenarbeid binnen deze rijke landen kan je zien als spiegelbeeld van de sweatshops in de rest van de wereld. In plaats van fabrieken te outsourcen, halen ze goedkope arbeidskrachten naar zich toe. Rechts-extremistische partijen praten bepaalde bevolkingsgroepen aan dat migranten de bedreiging vormen, ook voor hun slecht betaalde jobs. Donald Trump maakte dit zelfs heel openlijk tot verkiezingsthema.

Niet langer de kleur of biologische afkomst, maar het paspoort bepaalt je plaats op aarde en je uitzichten op een bepaald type van leven

RACISME

In de aanloop tot die neoliberale verdeel- en heerspolitiek was er in de jaren 1990 het zeer succesvolle ideologische discours van de politicoloog Samuel Huntington. Zijn ideologische stelling luidde: de tegenstelling tussen arbeid en kapitaal is voorbij, en die tussen ‘beschavingen’ zal de wereld van de toekomst domineren. Herkenbaar?

Dit sluit aan op de manier waarmee grenzen als definiërende realiteit worden gebruikt. Dit oude begrip ‘beschaving’ (van voor de Tweede Wereldoor-log) werd nieuw leven ingeblazen en wordt bij politiek rechts breed gehanteerd. Eurocommissaris Josep Borrell Fontelles gebruikte in een speech de metafoor van Europa als beschaafde plek. Hij noemde Europa de tuin. Een idyllische plek die in schril contrast staat tot de rest van de wereld, de jungle. En deze werelden moeten koste wat kost gescheiden blijven. Zo groeit het belang van de grens.

Het maakt racisme en onderdrukking anders dan vroeger: niet langer de kleur of biologische afkomst, maar het paspoort bepaalt je plaats op aarde en je uitzichten op een bepaald type van leven. Soms denken we dat racisme verleden tijd is, dat we in een postkoloniale en daarmee post-raciale samenleving zijn terechtgekomen. Maar we negeren hoe grenzen en dus paspoorten zeer actief, maar op een administratieve en enorm sluwe manier, nog steeds heel bepalend zijn voor je levenskansen. Steeds opnieuw zie je hoe ras en racisme verweven zijn met economische systemen. Bepaalde woorden omvatten steeds een raciale dimensie.

MIGRATIE

Kan je dat verduidelijken?

Er is een historische verschuiving van slaaf naar migrant. Dat past binnen dat mondiaal kapitalisme. Gedurende de eeuwen waarin de westerse veroveraar zijn grenzen voortdurend uitbreidde door andere delen van de wereld te annexeren (via militaire bezetting die als ‘ontdekking’ werd verkocht) of door ze als koopwaar te verhandelen in internationale onderhandelingen tussen koloniale machten, was slavernij probleemloos.

Door grenzen tussen staten vast te leggen, ontstaat de categorie vluchteling

Dat begrip werd doorheen de moderniteit steeds moeilijker houdbaar in de christelijke landen, die voor een stuk ook te maken kregen met arbeidsbewegingen (waaronder enkele christelijk geïnspireerd). Het leidde tot een herschikking van concepten binnen dezelfde machtsverhoudingen: op het moment dat de categorie ‘slaaf’ werd afgeschaft, ontwikkelde men opeens de categorie ‘migrant’. Het was een nieuwe manier om geracialiseerde arbeid goedkoop te maken. Categorieën zoals migrant, vluchteling of asielzoeker zijn niet neutraal. De migrant krijgt betekenis in relatie tot zijn binaire ander, de vluchteling. Door grenzen tussen staten vast te leggen, ontstaat de categorie vluchteling: dat zijn mensen die door geweld hun begrensd woongebied moeten verlaten(voor lijfsbehoud) en zijn zo in feite te excuseren. We negeren zo dat velen die vandaag migreren, dit doen om armoede te ontvluchten die vaak het gevolg is van wereldwijde ongelijkheid.

KLASSENMIGRATIE

Onder andere socioloog Pierre Bourdieu en filosoof en socioloog Didier Eribon spreken over een bijzondere vorm van interne migratie, namelijk ‘klassenmigratie’. Dit fenomeen wijst op de meestal opwaartse beweging van mensen uit de lagere klassen binnen een maatschappij, zoals het sterk aangemoedigd en georganiseerd werd door de democratisering van het onderwijs. Met de groei van het kapitalisme kwam er een grotere behoefte aan geschoolde mensen, en werden voor het eerst mensen uit de lagere klassen aangemoedigd om hogere scholing na te streven. Ook dit is een vorm van migratie, met gelijkaardige kenmerken: je wordt voor je werk dan wel geduld, maar toch blijf je tweederangsburger voor de leden van de burgerij of de zeer rijken, van wie je in je werkomgeving eventueel collega wordt. Men zal je blijven uitsluiten of minderwaardig achten voor de huwelijksmarkt, de sociale kringen buiten het werk … Dat deelt men dan met andere migranten: men wordt migrant, zij het tussen sociale klassen binnen eenzelfde staat. Is dat herkenbaar en bruikbaar voor jou?

Jazeker, dat past in het geheel van wat in de wereld bezig is. Cultureel antropoloog en Turks-Nederlandse migrant Sinan Çankaya reflecteerde hier onlangs nog over in zijn boek Galmende geschiedenissen(2025). Interessant om te zien is hoe verschillende identiteiten daarin belangrijk zijn. We zien vluchtelingen of migranten vaak als homogene groep, maar ook daarbinnen zijn er verschillen in bijvoorbeeld opleidingsniveau. Mijn ouders komen uit een klein dorp in Kosovo. Ze hebben enkel hun lager onderwijs kunnen afwerken. De academische en hoogopgeleide omgeving is mij dus vreemd. Hoe hard ik ook mijn best doe, ik merk dat bepaalde ruimtes waartoe ik toegang krijg, niet voor mij gemaakt zijn. Zo legt Çankaya uit dat zijn sociale klim slechts voorwaardelijk was. Je mag meedoen, zolang je de gewelddadigheid van deze orde niet in vraag stelt. Ik schrijf het ook in mijn boek: wat is jouw inclusie waard als dat gepaard gaat met de exclusie van anderen?

Wat is jouw inclusie waard als dat gepaard gaat met de exclusie van anderen?

ONTHEEMDINGSCRISIS

Een verder begrip van de manier waarop grenzen en migratie toenemend de politieke agenda beïnvloeden, heeft te maken met het groeiende besef dat de rooftocht van het mondiale kapitalisme nagenoeg moet leiden tot meer migratie. Dat houdt in dat de nu gedocumenteerde ecologische vernietiging van soorten, de klimaatontwrichting en de groeiende ongelijkheid in de wereld noodzakelijk zal leiden tot meer migratie uit de onleefbaar geworden delen van de planeet. Wetenschapper en journalist Gaia Vince draait de norm om en zegt dat migratie de oplossing zal zijn voor de mensheid, indien die de zelfvernietiging tijdens een zogenaamde zesde extinctie wil vermijden. Wat denk je daarover?

Vanuit de dekolonisatie wordt gepleit voor een partiële redenering in die zin: migratie van oud-koloniale naar welvarende delen van de wereld, kan als een herstelbetaling voor de verrijking van deze welvarende landen door de kolonisatie in het verleden. Dat is een interessante piste. Onze welvaart is immers ook hun welvaart.

We moeten pleiten voor een nieuwe en sociale orde waarin iedereen de vrije keuze heeft om wel of niet te immigreren en emigreren

Toch is dit heel bescheiden en kan het die immense rooftocht van kolonisering en voortgezette postkoloniale uitbuiting onmogelijk goedmaken. Ik pleit niet voor een wereld met open grenzen, maar voor een wereld zonder grenzen. Net omdat grenzen zo nauw verweven zijn met onderdrukkende structuren zoals kapitalisme en kolonialisme, moeten we naar een systeemverandering. We moeten pleiten voor een nieuwe en sociale orde waarin iedereen de vrije keuze heeft om wel of niet te immigreren en emigreren. Zolang mensen omwille van ecologische of andere redenen moeten verhuizen, is dat geweld. Eigenlijk is er geen migratiecrisis, maar een ontheemdingscrisis. Dat staat centraal in de strijd om een wereld zonder grenzen. Het lijkt nog niet voor morgen. De huidige politiek van rijke landen maakt migreren steeds moeilijker en ook gewelddadiger. Grenzen worden beter bewaakt en het toekennen van burgerrechten en politieke rechten aan vluchtelingen en migranten wordt verstrengd. Toch denk ik dat, terwijl dit voorstel utopisch mag klinken vandaag, het onze morele plicht is om deze zoektocht serieus te nemen.

Heb je nog een laatste raad voor de lezer?

Ik ben ervan overtuigd dat de concrete, aanwijsbare machtsvormen belangrijk zijn wanneer men het heeft over grenzen, migratie en dergelijke. Tegelijk zijn dit geen natuurgegevens, maar menselijke producten en voorstellen. Ze kunnen dus veranderen.Het verleden kende ook andere afspraken en instituties dan wat we vandaag als normaal beschouwen. Slavernij bijvoorbeeld, de afschaffing ervan leek eeuwenlang onmogelijk. En toch bestaat het instituut slavernij vandaag niet meer. De vraag is: welke wereld willen we en hoe geraken we daar? De toekomst is niemands eigendom. Heel belangrijk daarbij, is dat we beseffen dat alles begint met de verhalen die we vertellen. Hoe we spreken en welke woorden we gebruiken, is een wezenlijke vorm van politiek zijn en ageren. Door verhalen en het organiseren van samenwerking, vanuit de inspiratie die we daaruit halen, creëert de mens een nieuwe wereld.

Dank voor dit interview, Albina.

Rik Pinxten

Wil je de papieren versie van De Geus thuis ontvangen? klik hier voor meer informatie.