Stoïcijns omgaan met anderen

Op Netflix is 'Outlast' te zien. Een realityprogramma dat zich afspeelt in de ruige wildernis van Alaska en teams moeten overleven in extreme omstandigheden. Het team dat als laatste overblijft, wint zomaar eventjes een geldprijs van 1 miljoen dollar. In het eerste seizoen zorgde een sabotageactie voor veel ophef. Jill en haar teamgenoten plunderden het kamp van de tegenstanders. Ze stalen onder meer slaapzakken, met als doel hun concurrenten te verzwakken. Overleven in de ijzige kou daar, zonder slaapzak, is vrijwel onmogelijk. Ironisch genoeg was Jill later in de serie enorm verontwaardigd toen iemand uit een ander team een zeil had meegenomen. En dat terwijl ze voorheen iets veel ergers had gedaan.

Handige lessen voor dagelijkse interacties

Dit is zo typisch menselijk. De tekortkomingen van anderen zien we meteen, maar we vergeten onze eigen blunders. De oude Grieken en Romeinen hadden hier ook al oog voor. Aesopus zei dat we geboren zijn met twee zakken die om onze nek hangen. Een grote zak, vlak onder onze neus, die alle slechte eigenschappen van anderen bevat. Er is ook een kleine zak, verborgen achter onze rug, die onze eigen gebreken bevat. De splinter in het oog van de ander zien we, maar de balk in ons eigen oog merken we niet op. We zijn meester in het goedpraten van ons eigen gedrag en zien onze fouten als uitzonderingen op de regel. Die van anderen wijten we aan structurele gebreken.

De tekortkomingen van anderen zien we meteen, maar we vergeten onze eigen blunders.

DE BIJENKORF VAN AURELIUS

Stoïcijnen zagen nochtans alle mensen als deel van één kosmos, één grote menselijke familie. Dit betekent volgens hen dat we een morele verplichting hebben om anderen te behandelen met respect en begrip. Het gaat erom dat je niet alleen naar het eigen belang kijkt, maar ook oog hebt voor het welzijn van anderen. Marcus Aurelius bracht het mooi onder woorden: ‘Wat geen voordeel brengt voor de bijenkorf, brengt ook geen voordeel voor de bij.’

Rekening houden met anderen zit diep geworteld in ons. Er zijn zelfs talloze voorbeelden uit de dierenwereld. Als een vleermuis geen voedsel kan vinden, zullen andere vaak wat van hun bloed opbraken om te helpen. Maar ze delen hun voedsel vooral met soortgenoten die in het verleden hulp hadden geboden. Samenwerking en zelfs iets wat lijkt op een ‘rechtvaardigheidsgevoel’ is niet alleen een menselijke constructie, maar heeft diepe evolutionaire wortels.

Het gaat erom dat je niet alleen naar het eigen belang kijkt, maar ook oog hebt voor het welzijn van anderen.

Deze diepgewortelde drang tot samenwerking verklaart waarom sociale dynamieken zo’n sterke invloed op ons hebben. Onze overleving en welvaart zijn altijd afhankelijk geweest van samenwerking binnen de groep. Dit verklaart waarom sociale ervaringen, zoals een compliment of juist een afwijzing, zo’n diepe emotionele impact kunnen hebben. Het SCARF-model van David Rock biedt een kader om te begrijpen waarom bepaalde sociale situaties stress veroorzaken en hoe we daar beter mee om kunnen gaan. Het draait allemaal om vijf psychologische triggers die stress kunnen geven: status (hoe waardevol en erkend voel je je?), certainty (zekerheid – hoe voorspelbaar is je leven?), autonomy (de mate van controle die iemand ervaart over zijn of haar situatie),  relatedness (verbinding – hoor je erbij of sta je in de kou) en fairness (eerlijkheid – het gevoel dat dingen rechtvaardig en eerlijk verlopen). SCARF dus. Door dat te beseffen en af en toe een beetje meer Stoïcijns te denken, kun je er beter mee omgaan.

Het mooie is dat echte verbinding niet alleen jezelf gelukkiger maakt, maar ook anderen een goed gevoel geeft.

Sociale interactie activeert ook je beloningssysteem. Kortom: we zijn groepsdieren gemaakt om samen te leven. Een baby wordt hulpeloos geboren en heeft jarenlang de zorg van anderen nodig om te overleven. In vroegere tijden was verstoten worden uit de groep gelijk aan je doodsvonnis. Toch is eenzaamheid tegenwoordig een ware epidemie. We hebben dan wel meer digitale vrienden dan ooit, maar dat vervangt geen knuffel of een goed gesprek. Sociale media bieden vaak een illusie van connectie. Het mooie is dat echte verbinding niet alleen jezelf gelukkiger maakt, maar ook anderen een goed gevoel geeft. Feeling good by doing good.

TIPS OM MET EEN ANDER OM TE GAAN

De Stoïcijnen hebben uitgebreid geschreven over hoe we op een verstandige manier met anderen kunnen omgaan. Eén van hun boodschappen is: we kunnen andere mensen niet veranderen. Als iemand dit uit zichzelf niet wil, gebeurt het niet. De dichotomie van controle die zo typisch is voor de Stoa, geldt hier dus ook. Marcus Aurelius verwoordt het treffend : ‘Je hebt macht over je gedachten, maar niet over de handelingen van anderen.’ Met andere woorden: je kunt je buurman vriendelijk vragen om zijn radio stiller te zetten, maar of hij dat ook daadwerkelijk doet? Dat is helemaal aan hem. Wat kan je dan wel doen? Je eigen reactie veranderen in plaats van te verlangen dat die andere verandert. Dit idee is geen uitnodiging tot onverschilligheid. Het is er één om te stoppen met eindeloos vechten tegen dingen die je niet kunt sturen.

Heb je ook gemerkt hoe graag mensen over zichzelf praten? Dat was al zo ten tijde van de oude filosofen. We luisteren maar half naar wat de ander zegt, want in ons hoofd bedenken we al wat we zelf gaan vertellen. En als we dan wel over anderen praten, is het vaak om te roddelen en te wijzen op fouten. De Stoïcijnen waren daar heel duidelijk over: ‘Roddel niet, beschuldig niet.’ Epictetus zei: ‘Iemand baadt gehaast, zeg niet dat hij zich slecht baadt, maar dat hij zich haast. Iemand drinkt veel wijn, zeg niet dat hij slecht drinkt, maar dat hij veel drinkt. Totdat je hun redenen kent, hoe weet je dan dat hun daden slecht zijn?’ Kortom: oordeel niet meteen. We trekken snel conclusies op basis van gebrekkige informatie, terwijl we zelden het hele plaatje kennen. Wil je betere gesprekken en effectievere feedback? Hou je aan de feiten. Beschrijf wat er gebeurt, zonder er meteen een oordeel op te plakken. Zo voorkom je dat de ander zich niet meteen aangevallen voelt en vermijd je onnodige ruzies.

Wil je betere gesprekken en effectievere feedback? Hou je aan de feiten.

Het principe ‘Streel niet om gestreeld te worden’ is er één die ik lang geleden geleerd heb. Het idee is dat we anderen helpen, zonder er iets voor terug te verwachten. Ware voldoening komt van binnenuit. Stoïcijnen wisten dit al: handel niet vanuit de wens om zelf erkenning of goedkeuring te krijgen, maar doe het omdat het de juiste keuze is. Ja, we vinden het heerlijk om complimentjes te krijgen. Maar de Stoïcijn in ons weet dat dit niet het belangrijkste is. De Stoa leert dat iemand goede daden doet omdat het goed is. Niet omdat het wat oplevert. Seneca schreef in Brieven aan Lucilius dat iemand die leeft voor applaus altijd de slaaf blijft van de grillen van anderen. Het echte geluk ligt volgens hem in innerlijke tevredenheid, niet in externe lof. En als je dan toch applaus krijgt, dan is dat mooi meegenomen.

Het echte geluk ligt volgens hem in innerlijke tevredenheid, niet in externe lof.

De Stoïcijnen benadrukten het belang van het beheersen van verwachtingen in relaties. Door realistisch te zijn over wat we van andere mensen kunnen verwachten, verminderen we conflicten en teleurstellingen. Marcus Aurelius verwoordt dit treffend: ‘Zeg tegen uzelf bij het aanbreken van de dag: vandaag zal ik allerlei mensen ontmoeten: betweters, bedriegers en ondankbare en agressieve, afgunstige mensen.’ Hij verwoordt het idee dat we best voorbereid zijn op verschillende soorten ontmoetingen en moeten accepteren dat mensen niet altijd perfect zijn. Net als wij maken zij fouten, vaak niet uit kwade wil, maar uit onwetendheid of angst. Dit besef helpt ons onze innerlijke rust te bewaren en voorkomt dat we anderen snel veroordelen.

De Stoïcijnen roepen op tot mededogen in plaats van verwijten.

Het Stoïcisme moedigt ons ook aan tot introspectie en zelfreflectie. Een passend citaat, afkomstig van Confucius maar in lijn met de Stoïcijnen, luidt: ‘Als je een nobele mens ziet, streef je ernaar hem te evenaren; zie je iemand die tekortschiet, onderzoek dan jezelf.’ Ook Marcus Aurelius benadrukte dat wanneer je anderen ziet falen of kwaad doen, we eerst naar binnen moeten kijken en onze eigen gebreken moeten erkennen. Iedereen maakt fouten, zelfs mensen die we bewonderen. Wij zijn niet beter dan anderen, dus laten we mild oordelen. Zoals het gezegde luidt: ‘Fouten maken is menselijk, vergeven is goddelijk.’ Bedenk dat de meeste mensen deugen. De Stoïcijnen roepen op tot mededogen in plaats van verwijten. ‘Waar een mens is, is een kans om vriendelijk te zijn’, zegt Seneca. Lach naar je buur, zeg goedendag tegen de tramchauffeur en groet het meisje achter de kassa in de supermarkt. ‘Wat kan zelfs de meest krachtige persoon doen als jij vriendelijk blijft?’ vroeg Marcus Aurelius zich af.

Kathleen Snoeck

Wil je de papieren versie van De Geus thuis ontvangen? klik hier voor meer informatie.