Stoïcisme en tijd

'Hoe gaat het met jou?' Grote kans dat je dan als antwoord krijgt: 'Druk!' We zeggen het meestal zonder nadenken. Druk zijn is een statussymbool geworden van modern succes. Alsof je pas meetelt als je agenda overloopt. We springen van de ene afspraak naar de andere, beantwoorden mails tussen de boodschappen door, en scrollen onszelf kapot. We staan constant ‘aan’. Een volle agenda is synoniem geworden met ‘belangrijk zijn’. Wie zegt dat hij tijd heeft, wordt al snel gewantrouwd: 'doe je dan wel genoeg?' Maar achter die permanente bezigheid gaat vaak iets anders schuil: het onvermogen om stil te staan, prioriteiten te stellen of gewoon te zijn.

Druk Doen is Geen Deugd

TIJD ALS HOOGSTE GOED

De Stoïcijnen zagen tijd als iets heiligs. Tijd was voor hen een kostbaar goed, een kans om te leven volgens de rede en de deugd. In een wereld waarin drukte overheerst, nodigen de Stoïcijnen ons uit om anders met tijd om te gaan. Niet door méér te doen, maar door bewuster te leven. Neem Seneca. Die schreef er bijna 2000 jaar geleden al in Brevitate Vitae of Over de kortheid van het leven. Het probleem voor hem is niet dat ons leven te kort is, maar dat we het zélf verkwisten aan oppervlakkige dingen, eindeloze verplichtingen, dingen die ‘moeten’. Hij zei het messcherp: ‘Mensen zijn gierig met geld, maar geven hun tijd weg alsof ze er bergen van hebben.’

In een wereld waarin drukte overheerst, nodigen de Stoïcijnen ons uit om anders met tijd om te gaan.

Voor de Stoïcijnen ligt vrijheid niet in rijkdom of macht, maar in innerlijke autonomie: het vermogen om met aandacht en intentie te leven. En daarvoor is tijd en vooral goed gebruik van tijd, essentieel. En ironisch genoeg: tijd is het enige wat je nooit terugkrijgt. Marcus Aurelius, keizer en filosoof, was zich als geen ander bewust van hoe vluchtig het moment is. In zijn Meditaties schreef hij: ‘Verlies je niet in de toekomst. Die zul je nooit ontmoeten. Alles wat je hebt, is het heden.’ En dat is eigenlijk best geruststellend. Je hoeft niet alles onder controle te hebben. Er is alleen maar dit moment.

UITSTELLEN: HET MISKENNEN VAN DE TIJD

‘Als ik later met pensioen ben, dan … ‘ Klinkt bekend? We stellen dingen graag uit tot een moment ergens in de toekomst, een moment dat meestal vaag blijft. Voor de Stoïcijnen is uitstellen niet onschuldig. Het is een vorm van zelfbedrog. De idee dat je later wél zal leven, denken, veranderen. Seneca waarschuwde hier fel voor: ‘We sterven niet te vroeg, we beginnen te laat met leven.’ Uitstellen betekent dat je het huidige moment opoffert aan een toekomst die nooit gegarandeerd is.

De Stoïcijn wacht niet op het ‘perfecte moment’, dat komt toch niet. Hij kiest ervoor om te leven, te handelen, betekenis te geven aan zijn tijd. Niet omdat hij gehaast is, maar omdat hij begrijpt dat niets zo kostbaar is als het huidige moment. Elke keer dat je uitstelt, ruil je controle en helderheid in voor onzekerheid. Als het goed is, als het moet… doe het dan nu.

De Stoïcijn wacht niet op het ‘perfecte moment’, dat komt toch niet.

DE 80/20-REGEL

De Stoïcijnen waren er duidelijk over: richt je energie op wat er écht toe doet. En precies daar sluit de Wet van Pareto mooi op aan. Die wet is vernoemd naar Vilfredo Pareto, een Italiaanse econoom die ooit opmerkte dat 80% van het land in Italië in handen was van 20% van de bevolking. Sindsdien wordt die verhouding van 80/20 overal teruggevonden. Denk maar aan: 20% van je tapijt wordt 80% belopen, 20% van de supermarktwagentjes wordt 80% van de tijd gebruikt, 20% van je inspanning levert vaak al 80% van het resultaat op. Mooi meegenomen dus. Maar… die laatste 20%, de details, de afwerking, de perfectie, kosten vaak méér tijd, energie en frustratie dan je lief is. En dan rijst de vraag: Is het echt de moeite waard? Of is goed genoeg soms ook gewoon… goed genoeg? De Stoïcijn zou bij dit alles knikken en zeggen: is die extra inspanning écht nodig? Hun boodschap is helder: niet alles wat ‘meer’ is, is ook beter.

De Stoïcijnen waren er duidelijk over: richt je energie op wat er écht toe doet.

Timothy Ferriss, schrijver van The 4-Hour Workweek, zocht naar de MED (Minimum Effective Dose): wat is het minimale dat ik moet doen om het gewenste effect te bereiken? Hij testte het op zichzelf: hoeveel moet ik trainen zonder uren in de sportschool door te brengen? Wat is genoeg om een goede relatie te onderhouden? Hoeveel werken is voldoende? Hij liet ook zien dat taken zich gedragen als gas: ze zetten uit naarmate je er meer tijd voor hebt. Dat is de Wet van Parkinson. Geef jezelf drie uur voor een vergadering, en je zult waarschijnlijk drie uur volpraten. Geef jezelf één uur en je redt het ook prima.

MULTITASKING

Een van de grootste vijanden van rust en autonomie vandaag is ‘multitasking’. Het klinkt efficiënt, meerdere dingen tegelijk doen, maar helaas, zo werkt het niet. Onderzoek toont het tegendeel: ons brein kan zich maar op één complexe taak tegelijk richten. Wat we ‘multitasking’ noemen, is eigenlijk snel heen en weer schakelen tussen taken: context switching. En dat is een flinke aanslag op je concentratie en focus. Je hersenen raken er moe van, je productiviteit daalt, en je voelt je alleen maar gehaaster. Kortom: multitasking geeft je het gevoel dat je druk bent, maar in werkelijkheid doe je minder en ben je juist minder ontspannen.

AANDACHT ALS HET NIEUWE GOUD

Mails, apps, media en zelfs mensen strijden om een stukje van jouw aandacht. Elke pop-up, elk algoritme en elke breaking news-kop is ontworpen om je uit het moment te trekken. De Stoïcijnen zouden zeggen: ‘Wie zijn aandacht uitbesteedt, verliest zijn vrijheid.’ Je aandacht is eigenlijk het meest waardevolle dat je hebt. Waar je je op focust, bepaalt hoe jij jouw leven ervaart.

De Stoïcijnse les is helder: bescherm je aandacht alsof het je laatste bezit is, want in zekere zin is het dat ook. Wat daarbij vaak vergeten wordt, is dat aandacht geven aan een ander misschien wel het meest menselijke gebaar is dat je kunt maken. In een tijd van haast en afleiding is echt luisteren, zonder oordeel en zonder afleiding, een zeldzaam en krachtig cadeau. Je tijd nemen voor iemand is een vorm van erkenning, van liefde zelfs en precies dat maakt het zo waardevol. Zoals de Stoïcijnen het zouden zien: door je aandacht bewust te schenken, leef je niet alleen wijzer, maar ook menselijker.

Aandacht geven aan een ander is misschien wel het meest menselijke gebaar dat je kunt maken

SAAIE TAKEN

Niet elk moment van de dag kan gevuld zijn met briljant dingen of grootsheid. Soms moet je gewoon die e-mails afhandelen, de afwas doen, boodschappen halen of formulieren invullen, klussen die soms best saai en repetitief kunnen zijn. Maar juist in die ‘kleine’ momenten schuilt een gouden kans om aandacht te oefenen. De Stoïcijnen zouden zeggen: ‘Doe wat je doet met volledige toewijding, al lijkt het klein en onbeduidend.’Tegenwoordig noemen we dat mindfulness: écht aanwezig zijn bij wat je doet, zonder te oordelen. Niet tegelijkertijd scrollen, nadenken over straks, of je ergeren. Gewoon afwassen terwijl je afwast. Wandelen terwijl je wandelt. Eten terwijl je eet. Zoals Marcus Aurelius het zelf zei in zijn meditaties: ‘Doe wat je doet met heel je ziel, alsof het het laatste is wat je doet in je leven.’

DRUKTE ALS VLUCHT

Achter die constante drukte schuilt vaak iets anders: leegte, vermijding en een gebrek aan richting. Druk zijn kan ook een soort vlucht zijn. Het houdt ons bezig, zodat we niet hoeven na te denken over de lege momenten, de keuzestress, of de grote vragen van het leven: waarom doe ik dit eigenlijk? We vullen onze dagen tot de nok toe, niet omdat het moet, maar omdat we soms niet weten wat we anders moeten doen.

Achter die constante drukte schuilt vaak iets anders: leegte, vermijding en een gebrek aan richting

Seneca noemde dit ‘leven zonder doel’, een leven dat niet gestuurd wordt door bewuste keuzes, maar door automatische gewoontes. Want zolang je maar heen en weer rent tussen meetings, eindeloze to-do-lijstjes en ‘even snel dat mailtje beantwoorden’, hoef je niet stil te staan bij die lastige existentiële vragen. Seneca zou waarschijnlijk met een glimlach naar ons kijken, terwijl wij onze Outlook-agenda’s volproppen alsof we onsterfelijk zijn. Misschien zou hij zeggen: ‘Je bent niet druk, je bent afgeleid.’ En ondertussen tikt de klok maar door …

Kathleen Snoeck

Wil je de papieren versie van De Geus thuis ontvangen? klik hier voor meer informatie.