Van de Great Replacement naar de Great Reset

In november 2025 organiseerden vertegenwoordigers van extreemrechts, aan de rand van Parijs, een internationale bijeenkomst over een project om de Europese Unie te ontmantelen: The Great Reset. Met een titel die is geïnspireerd op een extreemrechtse complottheorie over het Covid-19-herstelplan van het World Economic Forum, zou je kunnen denken dat dit het werk is van een marginale groep fantasten. Achter The Great Reset gaat echter een reeks goed gefinancierde en invloedrijke groeperingen schuil. Om te zien wie deze mensen zijn en hoe het project tot stand is gekomen, moeten we terug naar september 2024, toen de Amerikaanse christelijk-nationalistische denktank Heritage Foundation in Warschau een conferentie organiseerde om trans-Atlantische betrekkingen en de gevaren van ‘genderideologie’ en klimaatbeleid te bespreken.

Extreemrechts richt zich op de instellingen van Europa

OORSPRONG IN EEN HEILIGE DRIEVULDIGHEID: HERITAGE FOUNDATION, ORDO IURIS EN MCC

De Heritage Foundation staat bekend als de architect van het enorm invloedrijke – een gedetailleerd radicaal stappenplan om Amerikaanse overheidsinstanties te ontmantelen, de presidentiële macht drastisch uit te breiden, zich terug te trekken uit multilaterale fora, verregaand te dereguleren, en de bescherming van de mensenrechten uit te hollen. Het door Project 2025 uit-gestippelde traject is sinds het aantreden van de regering-Trump in januari 2025 bijna stap voor stap gevolgd. De conferentie in Warschau werd samen met de Heritage Foundation georganiseerd door de Poolse ultrakatholieke extreemrechtse organisatie Ordo Iuris. Ordo Iuris was een van de belangrijkste architecten achter decriminalisering van seksuele voorlichting, de strenge abortuswetgeving en de ‘LGBT-vrije zones’ door de ultranationalistische Partij voor Recht en Rechtvaardigheid (PiS) toen deze aan de macht was.

The Great Reset zet een stappenplan uiteen om de EU in haar huidige vorm te ontmantelen

Een andere aanwezige op de conferentie in Warschau was de Patriots for Europe Foundation, met Tom Vandendriessche (Vlaams Belang) als bestuurslid. Patriots for Europe Foundation is de denktank achter de pan-Europese extreemrechtse partij Patriots.eu en haar fractie in het Europees Parlement, Patriots for Europe (PfE). Tot de leden behoren Marine Le Pens Rassemblement National (Frankrijk),Viktor Orbáns Fidesz (Hongarije), Geert Wilders’ Partij voor de Vrijheid (Nederland), Matteo Salvini’s Lega (Italië), Santiago Abascals Vox (Spanje) en Vlaams Belang.

De conferentie in Warschau legde de basis voor het gezamenlijke project dat bekend werd als The Great Reset, en bracht ook Orbáns Mathias Corvinus Collegium (MCC) aan boord. MCC is een door de overheid gefinancierde hogeschool en denktank, die deel uitmaakt van Orbáns project om extreemrechtse politiek en etnonationalisme in heel Europa mainstream te maken.

In maart 2025 hadden Ordo Iuris en MCC een gedetailleerd stappenplan opgesteld voor de volledige ontmanteling van de Europese Unie. Ze kwamen op uitnodiging van de Heritage Foundation tijdens een besloten bijeenkomst in Washington opnieuw bijeen met een groep gelijkgestemde extreemrechtse organisaties en conservatieve hardliners, om het stappenplan te bespreken en plannen te lanceren. In mei 2025 hielden zij in Madrid hun eerste Europese presentatie van het Great Reset-project, met steun van Vox. In juni organiseerde PfE samen met hen een evenement in het Europees Parlement, en in november vond de lancering in Parijs plaats.

Achter alle woorden over hervorming en het terugwinnen van soevereiniteit, schuilt het werkelijke doel: verzekeren dat de EU geen druk meer kan uitoefenen op autoritaire en anti-mensenrechten-hervormingen van extreemrechtse Europese regeringen

HET GREAT RESET-PROJECT

The Great Reset zet een stappenplan uit een om de EU in haar huidige vorm te ontmantelen. Er zijn twee manieren om dit te bereiken. De eerste is door de EU te vervangen door een‘Europese Gemeenschap van Naties’ (blijkbaar geïnspireerd door de visie van Marine Le Pen, die zij voor het eerst uiteenzette in haar campagne voor de Europese verkiezingen van 2019 en opnieuw tijdens haar bezoek aan Orbán in 2021) – waarbij de Europese Commissie wordt omgevormd tot een ‘algemeen secretariaat’ onder strikte staatscontrole, het Europees Hof van Justitie wordt teruggebracht tot een administratieve rechtbank met twee niveaus, en het Europees Parlement aanzienlijk wordt verzwakt.

De tweede oplossing is een volledige ontbinding van de EU en een nieuwe start. Welke weg ook wordt gekozen, het project maakt duidelijk dat bepaalde domeinen, zoals het gezin, de openbare en morele orde en het onderwijs, moeten worden beschermd tegen elke ‘inmenging’ van de EU en dat het buitenlands beleid (lees: standpunten ten aanzien van Rusland) niet langer een bevoegdheid van de EU mag zijn.

Enkele van de grootste spelers van extreemrechts en christelijk rechts in Europa zijn direct en indirect bij het project betrokken

Achter alle woorden over hervormingen het terugwinnen van soevereiniteit, schuilt het werkelijke doel: verzekeren dat de EU geen druk meer kan uitoefenen op autoritaire en anti-mensenrechtenhervormingen van extreemrechtse Europese regeringen. Het zou ook een einde maken aan bepaalde EU-wetgeving waartegen extreemrechts fel gekant is, zoals de Digital Services Act – die online haatspraak reguleert – en de EuropeseGreen Deal. MCC wordt gefinancierd– met miljarden – uit de opbrengsten van de nationale oliemaatschappij van het land.

Wat zo cynisch is aan dit project, is dat hun voorstanders gebruikmaken van legitieme zorgen over democratische vertegenwoordiging, hoge kosten van levensonderhoud en gebrek aan transparantie in het EU-bestuur, om hun eigen antidemocratische agenda door te drukken, die op geen enkele manier een antwoord biedt op deze zorgen. Ongeacht hoe iemand staat tegenover de EU, is het duidelijk dat dit plan niet is opgesteld door mensen die oprecht democratie en mensenrechten willen bevorderen. Dit plan is geschreven door groepen die nauw verbonden zijn met extreemrechtse regeringen die de vrije hand willen hebben om zonder toezicht de macht te monopoliseren, haat en discriminatie te verspreiden, en mensenrechten en milieuverplichtingen te ondermijnen.

‘MASSALE MIGRATIE’, ‘GENDERIDEOLOGIE’ EN DE LASTERCAMPAGNE TEGEN HET MULTILATERALE MENSENRECHTENSYSTEEM

Hoewel een dergelijk radicaal plan in zijn geheel vandaag niet door een meerderheid van de Europese regeringen zou worden gesteund, is het project toch nog steeds onze aandacht waard. Ten eerste zijn, zoals aangetoond, enkele van de grootste spelers van extreemrechts en christelijk rechts in Europa, direct en indirect, bij het project betrokken. Naast de reeds genoemde groepen waren ook de medesponsors van alleen al het evenement in Parijs opmerkelijk. Zo was er het Institute for Political Training – een school voor extreem-rechtse leiders die wordt gefinancierd door de Franse extreemrechtse miljardair Pierre-Edouard Stérin, die strijdt tegen abortus, het homohuwelijk, en waardig sterven – en La Bourse Tocqueville, dat Franse burgers opleidt in de werkwijzen van Amerikaanse conservatieve denktanks. Het evenement werd georganiseerd door de extreemrechtse Frans-Argentijnse advocaat Santiago Muzio en ging door in het Instituut voor Sociale, Economische en Politieke Wetenschappen. Dit instituut werd opgericht door Muzio’s partner, de extreemrechtse politica Marion Maréchal (kleindochter van Jean-Marie Le Pen en nicht van Marine Le Pen).

Dit plan is geschreven door groepen die nauw verbonden zijn met extreemrechtse regeringen die de vrije hand willen hebben om zonder toezicht de macht te monopoliseren, haat en discriminatie te verspreiden, en mensenrechten en milieuverplichtingen te ondermijnen

Ten tweede, hebben extreemrechtse projecten – zelfs als de plannen niet volledig worden aangenomen – door hun bestaan en promotie het effect dat de balans verder naar rechts doorslaat en dat radicale hervormingen of maatregelen gematigd lijken. Een voorbeeld hiervan zijn de voortdurende aanvallen op de onafhankelijkheid van de Europese rechterlijke macht. In mei 2025 publiceerde een groep van negen Europese regeringen – waaronder België – onder leiding van Giorgia Meloni uit Italië en Mette Frederiksen uit Denemarken een open brief waarin werd opgeroepen tot een heroverweging van de manier waarop het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens door het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) wordt geïnterpreteerd, teneinde de invloed ervan op het Europese migratiebeleid te verminderen. Deze stap, die door juristen als ‘Trumpiaans’ werd omschreven, was ongekend omdat het een directe en openbare poging was om de autoriteit van het Hof te ondermijnen. Normaal gesproken wordt een groep Europese regeringen die zich met de rechterlijke macht wil bemoeien, als zeer zorgwekkend beschouwd. Maar omdat het landschap verandert en gerechtelijke inmenging steeds normaler wordt, en dergelijke acties niet zo extreem zijn als bijvoorbeeld de volledige ontmanteling van de EU, kan deze oproep voor velen relatief normaal en gewoon ‘gezond verstand’ lijken.

Het is veelzeggend dat het uitdagen van de onafhankelijkheid van het Hof plaatsvond in de context van bezorgdheid over migratie. Een rode draad doorheen extreemrechts in heel Europa is het tot zondebok maken van de vaak meer kwetsbare en gemakkelijk te marginaliseren groepen in onze samenlevingen: meestal immigranten en genderminderheden. Op alle extreemrechtse conferenties die ik heb gevolgd, is de verbindende strijdkreet de veroordeling van de vernietiging van christelijke en familiewaarden door ‘genderideologie’en ‘massale migratie’. De nieuwe Great Replacement-theorie stelt dat Europeanen vervangen of ‘omvolkt’ worden door een beleid van massale migratie, genderideologie en abortus.

Tom Vandendriessche vatte deze visie samen tijdens zijn toespraak op een bijeenkomst van Vox in september 2025: de Europese identiteit wordt van buitenaf aangevallen door een opzettelijk beleid van massale migratie en van binnenuit door een opzettelijk anti-gezinsbeleid en genderideologie.

Wat zo cynisch is aan dit project, is dat hun voorstanders gebruikmaken van legitieme zorgen over democratische vertegenwoordiging, hoge kosten van levensonderhoud en gebrek aan transparantie in het EU-bestuur, om hun eigen antidemocratische agenda door te drukken

Het ondermijnen van de legitimiteit van het EHRM is een belangrijk aandachtspunt van de invloedrijke Brusselse tak van MCC, ‘MCC Brussels’, samen met de extremistische christelijke ngo European Centre for Law and Justice (gefinancierd door het American Center for Law and Justice, dat lid is van de adviesraad van Project 2025). Beide groepen hebben rapporten gepubliceerd en evenementen georganiseerd waarin het Hof werd beschuldigd van partijdigheid of ongepaste beïnvloeding door progressieve en ‘door George Soros gefinancierde’ ngo’s. In september organiseerde MCC Brussel een evenement waarin het EHRM werd aangevallen, met Marc Bossuyt, voormalig voorzitter van het Belgische Grondwettelijk Hof, als hoofdspreker.

Bossuyt had op verzoek van premier De Wever net een paper geschreven, dat naar twaalf regeringen was verspreid, waarin hij de staten opriep om meer conservatieve rechters voor het Europees Hof te benoemen en belangrijke asielregels te herzien. Het benoemen van anti-rechtenrechters in de hoop het Hof te veroveren is een beproefde tactiek, en Trumps Amerika toont hoe effectief die kan zijn.

Voor de N-VA is deze anti-rechterhouding natuurlijk niet nieuw. Toen ze in 2016 in de regering zaten, gebruikten ze sociale media om rechters te belasteren als ‘wereldvreemd’ vanwege een uitspraak tegen de toenmalige staatssecretaris voor Asiel en Migratie, Theo Francken, in een asielzaak. Meer recentelijk pleiten zij voor het invoeren van Mark Elchardus’ ‘volksberoep’ om het parlement in staat te stellen uitspraken van het Grondwettelijk Hof, over grondrechten met betrekking tot sociaaleconomische kwesties, te herroepen. Deze maatregelen openen de deur naar een vorm van tirannie van het volk, waarbij degenen die de rechten van minderheden verdedigen, worden afgeschilderd als elitair en ‘activistisch’, en de ‘wil van het volk’ prevaleert boven de universele mensenrechten voor iedereen. Hiermee wil ik de N-VA niet gelijkstellen aan Fidesz of Trump, maar het is belangrijk om deze maatregelen te bekijken in de context waarin ze ontstaan, vooral wanneer ze worden geleid door Meloni of Orbán.

Een rode draad doorheen extreemrechts in heel Europa is het tot zondebok maken van de vaak meer kwetsbare en gemakkelijk te marginaliseren groepen in onze samenlevingen: immigranten en genderminderheden

The Great Reset is een nuttig en zeer verontrustend voorbeeld van de manier waarop extreemrechts en christelijk rechts aandringen op de uitholling van internationale checks and balances en progressieve normen op het gebied van mensenrechten, met name rond minderheidsrechten. Ze gebruiken een ontmenselijken de retoriek rond migratie en gender om de ontmanteling te legitimeren van juist die instellingen die ervoor zorgen dat deze mensenrechten worden gerespecteerd. Wanneer we aanvallen zien op Europese rechtbanken of instellingen, op grond van soevereiniteit en nationalisme of ‘traditionele’ en ‘familiewaarden’, is het belangrijk om dit in gedachten te houden en vraagtekens te plaatsen bij de achterliggende agenda, of in ieder geval wiens agenda dergelijke aanvallen mogelijk dienen.

Elizabeth O’Casey

Over de auteur

Elizabeth O’Casey is gespecialiseerd in belangenbehartiging, beleid en onderzoek op het gebied van mensenrechten en gelijkheid met betrekking tot seksuele en reproductieve rechten, uitgebreide seksuele voorlichting, gendergelijkheid, waardig sterven, en het monitoren en tegengaan van oppositie en extreemrechtse verhalen. Ze werkte elf jaar voor Humanist International als directeur belangenbehartiging en is momenteel senior beleidsadviseur op de studiedienst van deMens.nu.

Wil je de papieren versie van De Geus thuis ontvangen? klik hier voor meer informatie.