Van klooster tot kruispunt. Kunsthal Gent: over experiment, zorg en collectiviteit

In het midden van de zaalkerk van Kunsthal Gent schuif ik aan een meterslange tafel met Aike Roodenburg, Danielle van Zuijlen en Valentijn Goethals, drie leden van het vijfkoppig coördinatieteam van Kunsthal Gent. Naast functioneel object is die tafel ook een sculpturale installatie, getiteld 'Fragment Meditation' door de Ierse Fiona Hallinan. Hallinans werk is een fysieke registratie van een gebouw dat niet meer bestaat, opgebouwd uit de restanten van de in 2021 gesloopte Church of the Annunciation in Finglas, Dublin. Praten over het kunstenveld, mensenrechten en het futureproof maken van je organisatie op de brokstukken van de op één na grootste katholieke kerk van Ierland? Soms is toeval heerlijk.

Kunsthal Gent is een experimenteel kruispunt voor presentatie en ontwikkeling van hedendaagse kunst, sinds 2018 gevestigd in een dertiende-eeuws karmelietenklooster in centrum Gent. Wat betekent dat in de praktijk?
Danielle: Vanaf het prille begin hebben we de metafoor van het kruispunt naar voren geschoven. Om duidelijk te maken dat Kunsthal Gent een plek is waar mensen, kunstenaars en bezoekers elkaar ontmoeten. Maar ook waar manieren van omgaan met kunst elkaar ontmoeten.

Valentijn: Ook onze verschillende programmalijnen— tentoonstellingen, het ontwikkelingsprogramma Permanently Practising en het platform — komen samen en blijven elkaar ontmoeten in dit gebouw. Er is geen scheiding: alles gebeurt hier zoveel mogelijk in deze grote open ruimte.

We nemen kunstenaars echt mee voor een langer ontwikkelingstraject van hun artistieke praktijk. Het doel daarbij is ook om een nieuwe richting te verkennen en nieuwe samenwerkingen uit te bouwen (Danielle)

Danielle: Naast het inhoudelijke luik is deze plek ook letterlijk eenkruispunt: je kan als bezoeker van eententoonstelling bijvoorbeeld plots ook botsen op één van onze events die we organiseren, zoals een reading group.

Aike: Dit kruispunt kan ook weer voor nieuwe afslagen zorgen voorkunstenaars: dankzij een ontmoeting, nieuwe inspiratie, extra middelen.

Danielle: Ja, we nemen kunstenaars echt mee voor een langer ontwikkelingstraject van hun artistieke praktijk. Het doel daarbij is ook om een nieuwe richting te verkennen en nieuwe samenwerkingen uit te bouwen.

We zijn een ecosysteemspeler: we maken het veld gezonder en creëren kansen voor Gentse,Vlaamse én internationale kunstenaars (Danielle)

BRENG IETS NIEUWS NAAR DE STAD GENT*

Wat is de meerwaarde van een plek als Kunsthal in een stad als Gent, of breder daarbuiten?
Danielle: Net als andere Vlaamse Kunsthallen zitten we tussen museale structuren en kleine initiatieven in, en spelen we een grote rol in de ontwikkeling van kunstenaarsloopbanen. Het parcours van kunstenaars vóór ze in grote musea terechtkomen is vaak onzichtbaar voor het grote publiek. We zijn een ecosysteemspeler: we maken het veld gezonder en creëren kansen voor Gentse, Vlaamse én internationale kunstenaars.

Aike: De specifieke meerwaarde van Kunsthal Gent is het bewustzijn van dat ecosysteem: het willen voeden, versterken, bevragen en samenbrengen. Bovendien willen we ook een alternatief bieden in organisatievorm en leiderschap. Inspireren is misschien een groot woord, maar er zit zeker een verlangen om een impact te hebben op het bredere kunstenveld.

Is wat jullie doen een kritiek op het museale landschap, of eerder een aanvulling?
Valentijn: In alternatieven voorstellen zit altijd wel een vorm van kritiek.

Danielle: Maar zacht, door het te doen, niet door te roepen. Het is niet dat ‘elders’ slecht is, het is gewoon anders.

Valentijn: De ontstaansgeschiedenis van Kunsthal Gent speelt daar ook wel een grote rol in. We openden de deuren in januari 2019. Kunsthal Gent startte van de ene op de andere dag met de opportuniteit van dit gebouw, een sleutel en veel druk. Midden in een waardevolle Gentse context was het zoeken: hoe zou Kunsthal de geambieerde (en tot dan toe ontbrekende) schakel tussen de grote musea, kleinere organisaties en kunstscholen kunnen worden?

In alternatieven voorstellen zit altijd wel een vorm van kritiek (Valentijn)

We startten in een precaire situatie, niet wetende hoe lang we zouden bestaan. Daarom stelden we vanaf het begin conventies in vraag en experimenteerden we met openingsuren, tentoonstellen, ons organisatiemodel… Kunsthal Gent startte als experiment, dus gingen we onmiddellijk all the way. Daarna hebben we dat geprobeerd te verduurzamen. Op die manier kunnen we vandaag groeien, zonder in clichés te vervallen.

Danielle: Zo is Kunsthal Gent enkel in het weekend open voor publiek als tentoonstellingsruimte. Tijdens de week is het een werkplek voor kunstenaars en artistieke organisaties, maar vinden er ook publieke activiteiten plaats: bijvoorbeeld lezingen, workshops, screenings en performances.

FRICTIE BRENGT DINGEN TOT LEVEN

Hoe bewaren jullie de balans tussen proces en presentatie, tussen publiek en kunstenaar, tussen experimenteel blijven en een vaste waarde worden in Gent?
Valentijn: Ons team is opgebouwd uit een breed spectrum aan mensen. Iedereen mag even luid roepen bij het nemen van grote beslissingen. De ene focust op het publiek, de andere op experiment. Uiteindelijk komt alles mooi samen en vermijden we dat we in een echokamer belanden.

Danielle: Er is constructieve frictie. Samen bewaken we die balans. Als iets te los wordt, oppert iemand: ‘Dit moet strakker.’ Als we te hard neigen naar te strakke procedures, staat iemand anders op die zegt: ‘Niet alles vast timmeren.’ We proberen steeds te kijken vanuit elkaars positie. Dat vraagt oefening, empathie en tijd.

Kunsthal Gent startte als experiment, dus gingen we onmiddellijk all the way (Valentijn)

Aike: Zes jaar geleden waren we vooral bezig met ons te tonen aan het kunstenveld met de oproep: ‘We zijn er, je hebt iets aan ons, we willen dat kruispunt zijn voor jullie.’ In 2023, dankzij werkingssubsidies van de Vlaamse Gemeenschap, konden we het team uitbreiden. Er kwam iemand op communicatie, wat de vertaalslag naar het publiek verbeterde. Er kwamen vrijwilligers en balieverantwoordelijken bij, we versterkten onze platformfunctie en contact met de buurt. Daarnaast ben ik bijvoorbeeld verantwoordelijk voor de financieringsmix en het strategisch netwerk van de organisatie en kreeg ik de taak Kunsthal Gent futureproof en financieel fit te houden. Zo groeit Kunsthal Gent voortdurend en verbreedt onze focus.

Valentijn: Elders denkt men soms alleen aan publiek, maar niet aan wie het maakt, noch aan het team.Wij proberen in onze groei meerdere dingen toe te voegen zonder die balans te verliezen.

Danielle: We zijn ook een plek waar mensen zich mogen ontwikkelen.Voor Aike was de uitdaging om een ethische financieringsmix te vinden. Op het moment dat ze bij ons startte had ze nog geen ervaring met fondsenwerving, maar had ze ons wel overtuigd van haar ambitie om hier een alternatieve aanpak voor te ontwikkelen. Ze kreeg de kans om vanaf nul op zoek te gaan naar externe middelen, rekening houdende met het waardenkader van Kunsthal Gent.

Als iets te los wordt, oppert iemand: ‘Dit moet strakker.’ Als we te hard neigen naar te strakke procedures, staat iemand anders op die zegt: ‘Niet alles vast timmeren.’ (Danielle)

WEES NIET GEOBSEDEERD DOOR CIJFERS

Hoe moeilijk is het om die financiële nood te combineren met een ethische manier van werken?
Aike: Het is een complexe zoektocht naar tools en acties die passen bij Kunsthal Gent. Soms duurt dat lang, soms klikt iets meteen. Zomersalon: Buy Local is daar een perfect voorbeeld van: een expo via open call voor alle Gentse kunstenaars, zonder curatorselectie. De kunstenaar ontvangt bij verkoop diens vraagprijs, en wij vragen kopers 10% extra voor de handelingskosten. Dit vertaalden we naar het Kunstenaarsfonds en maken we concreet in een belofte voor het Gentse veld: je betaalt extra en steunt dankzij die bijdrage automatisch een volgende generatie kunstenaars in Gent. Dit idee past volledig bij de visie van Kunsthal Gent: het verhaal klopt, en je merkt dat ook aan de reacties van publiek. Niemand steigert bij het idee 10% extra te betalen. Als er zo’n nieuw idee ontstaat dat écht klikt, is dat zalig!

Het woord bondgenoten gebruiken we heel expliciet: het impliceert een stuk persoonlijk engagement. Dat past bij KunsthalGent én ook in de tijden waarin we leven (Aike)

En het bondgenotensysteem: is dat ook een manier voor extra financiering?
Aike: De hoofdreden is mensen die Kunsthal Gent waarderen te ontmoeten en dichterbij te brengen. We willen een thuis zijn voor de hechte gemeenschap in en rond onze organisatie: een broedplaats voor nieuwe ideeën en initiatieven en een ontmoetingsplek voor kunstenaars, bezoekers, activisten en collectieven. Als bondgenoot word je deel van die gemeenschap en zet je je schouders onder kunst in onze samenleving.

Concreet loop je als bondgenoot een jaar lang vrij binnen en buiten tijdens weekenddagen en doordeweekse activiteiten en krijg je af en toe een achter de schermenervaring, gekoppeld aan het artistieke programma. Daar staat een kleine financiële bijdrage tegenover (33, 77, 111 of 222 euro per jaar, nvdr.). We wijken bewust af van de klassieke vriendenwerking. Het woord bondgenoten gebruik we heel expliciet: het impliceert een stuk persoonlijk engagement. Dat past bij Kunsthal Gent én ook in de tijden waarin we leven.

Je verbindt je als persoon aan deze plek, in ruil krijg je nabijheid terug. Heel belangrijk: ook in het bondgenotensysteem werken we met pay what you can, bondgenoten kiezen uit de suggestieprijzen wat ze zelf kunnen en willen bijdragen. Je krijgt niet meer terug omdat je meer gaf. Je gaf ons wat je kon geven, en daar krijg je evenveel waardering voor terug.

BEHEER VERWACHTINGEN

Is dat iets typisch Vlaams, die schroom om een financiële bijdrage te vragen aan je publiek?
Valentijn: We zitten hier met twee Nederlanders aan tafel, hé! (lacht) Ik heb dat wel, ja. Zodra het over geld gaat, verandert het gesprek. Tegelijk betekent gratis vaak dat het werk van de kunstenaar niet gewaardeerd wordt. Pay what you can houdt de drempel laag en zorgt dat het programma niet door verwachtingen wordt gevormd. Hoge ticketprijzen creëren verwachtingen. Bezoekers willen waar voor hun geld. Alleen mogen die verwachtingen de inhoud van je programma niet bepalen. Je moet blijven programmeren vanuit een artistieke noodzaak.

Aike: We willen niet afhankelijk worden van gulle geldschieters, als dat betekent dat ze in ruil willen meebeslissen over wat we tentoonstellen en welke kunstenaars we ondersteunen. Kunsthal Gent wil een onafhankelijke positie behouden.

Je moet blijven programmeren vanuit een artistieke noodzaak (Valentijn)

Ook het Geuzenhuis begon meer dan vijftig jaar geleden vanuit een idealistische droom: een plek in Gent vrijwaren voor vrijzinnig humanisten. Met veel engagement – en tal van broodnodige mosselsoupers – is dat gelukt, maar door de professionalisering ging een deel van de betrokkenheid met de gemeenschap verloren. Denk je dat een bondgenotensysteem, waarbij de community letterlijk blijft bijdragen, kan helpen om hen echt betrokken te houden en Kunsthal Gent blijvend een plek van experiment te laten zijn?
Samen: Dat is wel onze hoop! Maar we zijn een relatief jonge organisatie.

Valentijn: We zitten nog in de mosselsoupersfase.

Aike: We denken steeds vaker na over wie de gemeenschappen zijn rond Kunsthal Gent. Welke invloed willen we dat zij hebben? Die community’s groeien steeds en krijgen steeds duidelijker contouren.

De mooiste projecten zijn die waarin we samen iets maken dat groter is dan de oorspronkelijke vraag, met wederzijds respect (Valentijn)

Danielle: We hebben bondgenoten,vrijwilligers, kunstenaars, bestuurders, … Deels overlappen die ook. Zodra er grotere financiële bedragen in het spel komen (wat nu nog niet zo is), ontstaat de vraag: hoe behoud je de balans? We willen een open huis zijn waar mensen zich betrokken voelen en invloed kunnen hebben. Tegelijk blijven we als team wél de beslissingen nemen. Daar zit spanning op.

Valentijn: Voor mij is het belangrijk om de input vanuit die gemeenschappen te kanaliseren naar collectief denken. Een kunstenaar kan geen bondgenoot worden om zichzelf in het programma te zetten. Input gaat over hoe we werken, niet over wie we tonen. Op die manier verdwijnen individuele belangen automatisch.

WERK NIET MET KUNSTENAARS DIE KLOOTZAKKEN ZIJN

Jullie zoeken kunstenaars die aansluiten bij jullie waarden.Welke waarden zijn dat? Wat hoort er thuis in Kunsthal Gent en wat niet?
Danielle: Collectiviteit en evenwaardigheid vinden we heel belangrijk. Wie exposeert in de Endless Exhibition start niet in een lege situatie (in het doorlopende tentoonstellingsprogramma Endless Exhibition voegen curatoren en kunstenaars tentoonstellingen toe zonder einddatum. De kunstwerken blijven op hun plaats of worden aangepast, terwijl er ruimtelijke ingrepen, tentoonstellingen en andere publieke activiteiten omheen bewegen, nvdr.) Je moet je verhouden tot wat al aanwezig is, net als in de publieke ruimte. Een ego-oefening voor sommigen. (lacht)

Valentijn: Vriendelijkheid, al klinkt dat misschien banaal. We zijn allergisch aan onevenwichtige situaties tussen het team en de kunstenaar. Tegelijkertijd wil je niet louter werken met kunstenaars die we al kennen en bij ons passen. Daarom hebben we miniresidenties in het leven geroepen. Door het jaar heen hebben we plaats voor zes miniresidenties, waarbij kunstenaars maximaal een week gebruik kunnen maken van het appartement in Kunsthal Gent, met een klein budget. Zo leren kunstenaars de plek kennen, maken ze kennis met ons team en kunnen wij aanvoelen of een grotere samenwerking wenselijk is. De mooiste projecten zijn die waarin we samen iets maken dat groter is dan de oorspronkelijke vraag, met wederzijds respect.

‘Don’t work with artists who are assholes.’ (Danielle)

Danielle: Helemaal in het begin, nog voor we effectief open waren, stelden we een gebruikershandleiding op, voor gebruikers, team en betrokken kunstenaars. Hierin wordt uitgelegd wat de organisatie is, hoe ze is opgezet, voor wie ze bedoeld is, hoe ze gebruikt kan worden en wat ze te bieden heeft. In onze eerste Manual stond: ‘Don’t work with artists who are assholes’

Het lijkt alsof het relationele aspect in jullie werking een bijzonder belangrijke plaats inneemt. Dat zie je ook in de pleegvoogdijovereenkomst voor kunstwerken, waarin zorg en verantwoordelijkheid bijna op een menselijke manier aan het kunstwerk worden toegekend.Waarom is dat zo belangrijk voor jullie?
Danielle: Dat idee is ontstaan vanuit een noodzaak, omdat bestaande modelcontracten voor het tentoonstellen, uitlenen of consigneren van kunstwerken juridisch niet werken voor een eindeloze tentoonstelling. Samen met TWIIID (Twee-eiige Drieling, juridisch & zakelijk klankbord in de kunsten) ontwikkelden we een kader voor een correcte overeenkomst tussen Kunsthal Gent, de kunstenaars en de kunstwerken in de Endless Exhibition.

Het juridisch model van pleegvoogdij is hiervoor geschikt, omdat het kunstwerk zo eigendom van de kunstenaar blijft. De kunstenaar geeft als ouder de bewaring van het kunstwerk voor onbepaalde duur aan Kunsthal Gent, maar die blijft zoals een kind altijd verbonden met de natuurlijke ouder. Onze ‘collectie’ is dus niet van ons. De pleegvoogdij-overeenkomst beschrijft hoe wij voor de werken zorgen en stelt per kunstwerk een familieraad aan.

Zorg is eveneens een belangrijke waarde voor ons: zorg voor elkaar, voor kunst, de kunstenaar en voor het veld (Aike)

Valentijn: Voor alle duidelijkheid, er is nog geen geschil voorgekomen dat opgelost moest worden in zo’n raad. Soms gebeurt het wel dat een museum een betere pleegouder is, omdat het een kunstwerk voor langere periode kan tentoonstellen. Dat is jammer maar logisch. We zijn er om kunstenaars te steunen, uiteraard nemen we ‘graag’ afscheid wanneer het werk naar een nog betere plek kan gaan.

Aike: We proberen het gedachtegoed van pleegvoogdij ook meer en meer mee te geven aan het kunstenveld. Zorg is eveneens een belangrijke waarde voor ons: zorg voor elkaar, voor kunst, de kunstenaar en voor het veld.

VAN TEMPEL TOT KRITISCH TOEVLUCHTSOORD

Recent won Kunsthal Gent twee prijzen, onder meer voor zijn sociaal engagement en maatschappelijke rol (Louis Paul Boonprijs 2025, en Henry van de Velde Awards, categorie Graphic Design). Noemen jullie jezelf activistisch?
Aike: We zijn geen activistische groepering, maar scheppen voorwaarden waarin democratie en activisme kunnen plaatsvinden. We maken ruimte voor groepen die willen samenkomen rond een geëngageerde overtuiging. Zelf gaan we niet op de barricade staan, omdat we onze faciliterende rol niet willen verliezen.

We zijn geen activistische groepering, maar scheppen voorwaarden waarin democratie en activisme kunnen plaatsvinden (Aike)

Danielle: We zouden onszelf nooit activistisch noemen, omdat het zo niet aanvoelt. We vertrekken steeds vanuit onze organisatiewaarden, vanuit het menselijke. Natuurlijk zit daar een maatschappijkritische visie onder, maar we willen vooral dat er steeds dialoog mogelijk blijft. Al is het een moeilijk spanningsveld, want een echte democratie vertegenwoordigt álle stemmen. Maar we gaan bijvoorbeeld geen extreemrechtse stem uitnodigen om de dialoog aan te gaan over het al dan niet uitroepen van Kunsthal Gent tot een Apartheidvrije Zone (De Apartheidvrije Zone-campagne wil een trekkende rol spelen bij de creatie van ruimtes en plaatsen die vrij zijn van racisme, discriminatie en flagrante mensenrechtenschendingen zoals apartheid, nvdr.)

Aike: We kunnen niet tolerant zijn tegenover intolerantie.

Valentijn: Eigenlijk is het triest dat die uitspraak door velen wél als activistisch beschouwd zal worden.

DE BUURT STAAT SYMBOOL VOOR DE REST VAN DE SAMENLEVING

Gaan jullie actief op zoek naar groepen die minder met kunst in aanraking komen?
Danielle: Ja, maar vaak via het werk van de kunstenaar. Dat is vaak de route hier in Kunsthal Gent: we zetten de kunstenaars voorop. We kiezen kunstenaars die bepaalde maatschappelijke interesses hebben, waardoor het logisch is dat je samen met die kunstenaars op zoek gaat naar hun publiek. Tegelijkertijd proberen we ook relaties uit te bouwen met buurtorganisaties en scholen. Maar we zijn een klein team, we moeten keuzes maken.

Aike: Tegelijk staan we wel wat huiverig tegenover het idee om een externe expert publiekswerking aan te nemen die een parallelle doelgroepenwerking uitbouwt bovenop onze werking. Voor Kunsthal Gent is het belangrijk dat dit groeit vanuit het artistieke programma. En zo zien we nu al mooie samenwerkingsverbanden ontstaan.

KUNSTHAL ZAL ALTIJD EEN BOUWWERF ZIJN

Tot slot: wat willen jullie in de toekomst nog bereiken met Kunsthal? Hoe ziet het droomscenario eruit?
Aike: Mijn droom voor de toekomstvan Kunsthal Gent focust op de leuze ‘Kunsthal Gent maak je samen.’ Ik hoop dat er in de toekomst nog meer mensen zijn die zeggen: ‘Deze plek moet blijven bestaan. Ik wil deel uitmaken van dit experiment.’ Ik hoop dat we dat nog meer kunnen cultiveren, enerzijds in de manier waarop we ons organiseren, anderzijds in wie ons ondersteunt.

We kunnen niet tolerant zijn tegenover intolerantie (Aike)

Valentijn: We delen dit gebouw nu al vrij vaak met ‘het veld’, maar er is nog ruimte voor groei. Een gedeeld eigenaarschap zou de duurzaamheid van het verhaal zeker versterken.We zien Kunsthal Gent niet als één van de vele organisaties van het veld, maar hopen dat het kan uitgroeien tot ‘eigendom’ van het Gentse kunstenveld.

Danielle: Het zou fantastisch zijn als de volledige kloostersite ooit kan uitgroeien tot een gedeeld kunstenaarshotel, samen met andere Gentse artistieke organisaties. We hebben nu één appartement voor residenten. Maar ik droom van een vleugel met tien appartementen, naast andere sociale of culturele werkingen. Opdat we ook het internationale luik van Kunsthal Gent verder kunnen uitbouwen en zo de ruimte creëren voor een transdisciplinaire artistieke gemeenschap.

Een gedeeld eigenaarschap zou de duurzaamheid van het verhaal zeker versterken (Valentijn)

Valentijn: Wat ik ook belangrijk vind, is de precariteit eruit halen. We zitten nog altijd met concessies van vijf jaar.Tegelijkertijd evolueerden we snel, net omdat we ons continu moesten verhouden tegenover die onzekerheid. Verandering is gezond. Het lijkt me nefast als we binnen twintig jaar allemaal nog in dezelfde functie zitten. Maar het zou wel fijn zijn om de organisatie Kunsthal Gent te verduurzamen. We zien onze impact op het veld, zowel boven, naast als onder ons. En zo zijn we weer helemaal terug bij Kunsthal Gent als kruispunt. (lacht)

*De tussentitels zijn principes afkomstig uit versie #1.2 van de Gebruikershandleiding van Kunsthal Gent

Heleen De Grande

Foto’s: © Michiel Hendrickx

Wil je de papieren versie van De Geus thuis ontvangen? Klik hier voor meer informatie.