Zwart is geen kleur

Met verbazingwekkende snelheid heeft het pacifisme plaatsgemaakt voor een donkere oorlogsretoriek. Sinds Rusland Oekraïne is binnengevallen en een semi-conventionele oorlog van langere adem is begonnen, lijkt een gelijkaardig lot ook andere Europese landen in de toekomst te kunnen treffen. Daarom moeten de EU-lidstaten die deel uitmaken van de coalition of the willing zich (her)bewapenen.

DIT IS GEEN GRAP

In België betekent dat zowel het aanvullen van lege arsenalen als de aankoop van modernere versies van traditionele wapensystemen. Afhankelijk van de aard van de militaire macht die ons moet verdedigen, kunnen die systemen ingedeeld worden volgens de lucht-, land- en zeemacht, elk met hun eigen wapentuig en uitrusting.

Wat we van hooggeplaatste(ex-)militairen en (ex-)toppolitici en ambtenaren vernemen over de mobilisatie van geld, aandacht, angst, solidariteit, energie en denkbeelden door de overheid, wijst op een typisch Belgicisme

Of deze systemen effectief zullen kunnen communiceren met die van onze bondgenoten, valt evenwel nog af te wachten. Wat we van hooggeplaatste (ex-)militairen en (ex-)top-politici en ambtenaren vernemen over deze mobilisatie van geld, aandacht, angst, solidariteit, energie en denkbeelden door de overheid, wijst op een typisch Belgicisme. Dit is geen grap.

Niet alleen is de aankoop van de meest gesofisticeerde gevechtsvliegtuigen (F-35) problematisch geworden omdat ze in de Verenigde Staten worden geproduceerd. De president van dat land voert immers een bijzonder onbetrouwbare en moeilijk te begrijpen politiek. Daarbovenop blijken deze fighters te behoren tot een ander type oorlogsvoering dan wat zich op het terrein in Oekraïne afspeelt.Vooral drones en recent ontwikkelde robotica, ondersteund door uiterst precieze informatietechnologie zoals geolocatie, domineren daar het strijdtoneel. Toch dwingt de luchtwaardige lafheid van afstandsraketten tot de ontwikkeling van performant Europees afweergeschut. Dan is er nog die andere ‘geen grap’: de aankoop van Franse militaire voertuigen die België budgettair buitenspel zet

Voor veel mensen klinkt het als een complottheorie dat we voortdurend worden beïnvloed door algoritmes die commerciële, politieke of culturele belangen dienen – maar helaas is het ook een harde realiteit

THE WINNER TAKES IT ALL

Bovendien wijst het slagveld van de cyberspace op nog een andere dimensie van oorlogsvoering. Voor veel mensen klinkt het als een complottheorie dat we voortdurend worden beïnvloed door algoritmes die commerciële, politieke of culturele belangen dienen – maar helaas is het ook een harde realiteit. Afgaand op de hyperwinsten van de Big Tech-bedrijven lijkt het alleszins een bijzonder hard gespeeld en succesvol spel. Bovendien wordt de informatie die ons over de oorlog en de oorlogsdreiging bereikt door deze algoritmen beïnvloed.

Gebaseerd op ons surfgedrag worden onze interesses, voorkeuren, afwijzingen, problemen, connecties en netwerken – kortom: onze gedigitaliseerde persoons- en sociale gegevens – omgezet in concrete verleidingen en digitale categorieën. Was het niet Yuval Harari die stelde dat de algoritmen van zoekmachines en andere systemen op onze computers en smartphones ons beter kennen dan wijzelf? Dan weten ze ongetwijfeld ook hoe vechtlustig we staan tegenover dit soort bedreigingen op Europees grondgebied. Wie heeft zich eigenlijk al bereid verklaard om voor België, laat staan Europa, zijn leven te geven?

HOMO LUDENS?

Een interessante vraag die zich in dit geheel opdringt, is die naar het onderscheid tussen ernst en spel. Johan Huizinga verdedigde ongeveer honderd jaar geleden de volgende stelling: ‘Vechten een spel te noemen is een zegswijze zo oud als de woorden voor strijd en spel zelf. Is zulk een benaming in de strikte zin overdrachtelijk te noemen? … Elk vechten dat aan beperkende regels gebonden is, draagt reeds door die beperkende orde het formele kenmerk van een spel, een bijzonder intensieve, energetische en tegelijk uiterst voor de hand liggende vorm van spelen.’

Als we de atoomdreiging buiten beschouwing laten, blijkt dat de strijdende partijen zich zowel aan de regels van de vorige als aan die van deze eeuw houden. Dat verleent de oorlog in Oekraïne zowel een ludiek als dramatisch karakter. Ik verklaar mij nader.

Wie heeft zich eigenlijk al bereid verklaard om voor België, laat staan Europa, zijn leven te geven?

Zodra de betrokken partijen elkaar beschouwen als tegenstanders die strijden om een zaak waarop zij menen recht te hebben, nemen ze deel aan een agonistische (wed)strijd.Van het Griekse woord agon– dat strijd betekent – zijn twee bijvoeglijke naamwoorden afgeleid: agonistisch, dat verwijst naar conflict en tegenstelling, en agonisch, dat in zeldzame gevallen wordt gebruikt om een toestand van sterven aan te duiden.

De Belgische filosofe Chantal Mouffe plaatste het begrip agonistisch in het hart van het politieke gebeuren. Politiek kan volgens haar niet gebaseerd zijn op consensus, maar ontstaat juist uit fundamentele tegenstellingen die fel botsen binnen daartoe ontworpen instellingen zoals het parlement, internationale raden of zelfs de diplomatie. Mouffe waarschuwde daarbij nadrukkelijk voor het moorddadige karakter van een agonistische strijd die niet steunt op het diepste respect voor de tegenstander. In dat geval veranderen opponenten in vijanden die niets anders nastreven dan de eliminatie van de ander. Dan verandert het spel van finaliteit: de symbolische overwinning wordt een moorddadige terechtstelling van de zwakste.

Iedereen kan als onvermijdelijke schade het leven laten. Ook daar dienen we ons grondig op voor te bereiden.

Tot de spelregels van de oorlog behoort ook de manier waarop men aankijkt tegen de dood van militairen en burgers — met een geleerd woord: thanatopolitiek. Daarbij gaat het om het doelgericht uitschakelen van tegenstanders, terwijl men zelf zo min mogelijk risico loopt. Onaangekondigd doden met behulp van drones en robots: efficiënt en ogenschijnlijk foutloos. De inlichtingendiensten staan hiervoor garant. Toch moeten ook zij — als illustratie van het spelelement — rekening houden met het lot, het toeval en de willekeur. Er kan altijd iets misgaan. Dat heet dan collateral damage: twee woorden die velen als machtsclaim graag in de mond nemen, hoewel dit bezwaarlijk kan gelden als rechtvaardiging voor opnieuw onschuldige oorlogsslachtoffers. Iedereen kan als onvermijdelijke schade het leven laten. Ook daar dienen we ons grondig op voor te bereiden.

COMPLEMENTAIRE OF AL TE TRADITIONELE GENDERINDELING?

Er is ook goed nieuws. Wat de voorbereiding betreft op het spelkarakter van een militaire respons op een invasie, staan we verder dan op het eerste gezicht lijkt. Jongeren die handig en vingervlug zijn in het bedienen van spelconsoles, zijn vaak beter voorbereid op het gebruik van robotchirurgische instrumenten. Mogen we daaruit dan niet concluderen dat urenlange wargame-ervaring tegenwoordig een prima voorbereiding vormt op het bedienen van echte oorlogswapens? Uit onderzoek blijkt dat jongens en mannen hierin doorgaans verder staan dan meisjes en vrouwen. Het online uitspelen van motorische en visueel-strategische vaardigheden in wargames spreekt jongens meer aan, vermoedelijk vanwege hun voorkeur voor snelle actie en doorgedreven competitie. Ter bevestiging van de stereotype rolverdeling genieten meisjes en vrouwen vaker van games die focussen op sociale en creatieve interactie, met een voorkeur voor verhalende kadering.

In oorlogstijd zouden deze genderverschillen wel eens verrassend complementair kunnen blijken. De mannen trekken met hun omgebouwde spelconsoles ten strijde, terwijl de vrouwen — spelenderwijs — elkaar en hun kinderen troosten bij onvermijdelijk leed. Is hier trouwens geen taak weggelegd voor het lager en middelbaar onderwijs? Nog lang niet alle jongeren, ik verkies deze genderneutrale benaming, zijn voldoende vertrouwd met deze games. Dan zal wellicht ook blijken hoe veel jongeren niet thuishoren in deze stereotype classificatie en misschien ook helemaal geen zin hebben in een daadwerkelijke voorbereiding op een echte oorlog.

Pacifisme is een oude waarde die nog altijd de moeite waard is om te verdedigen, by all means en in alle tijden

Zeker, landsverdediging is een mogelijke reactie op een sluimerende oorlogsdreiging. Maar ook diplomatie, actieve solidariteit van de (wereld)bevolking, het verweven van nationale bevoegdheden om op rechtvaardige wijze de wereldwijde ecologische dreiging af te wenden en om te buigen, het vrijere verkeer van goederen en mensen, de ontwikkeling van duurzamere economieën en productieprocessen, en het herverdelen van buitensporige winsten ten gunste van globale welvaart, zijn even legitieme antwoorden. Wordt op deze en gelijkaardige pacifistische reactievormen wel voldoende ingezet in tijden van crisis?

Dat sluit echter niet uit dat er blijvende aandacht is voor én weloverwogen financiering van een Europese militaire commandostructuur en bewapening. We moeten immers goed voorbereid zijn op allerlei bedreigingen. Maar het verandert de toon en de aard van het spel: van een zwart, luguber en macaber spelen met mensenlevens, naar het creëren van de variëteit van een regenboog die evenveel levens verwondert als er mensen zijn. Pacifisme is een oude waarde die nog altijd de moeite waard is om te verde-digen, by all means en in alle tijden.

Zwart is geen kleur: het toont de afwezigheid van licht.

Jean-Pierre Vanhee

Wil je de papieren versie van De Geus thuis ontvangen? klik hier voor meer informatie.